Trọng tài El Búho tử vong: Lucha libre Mexico và khoảng trống an toàn không ai muốn gọi tên

Trong đoạn video lan truyền chỉ dài vài chục giây, trọng tài Gerardo Germán Pineda — nghệ danh El Búho — đổ sập xuống sàn đấu. Anh vừa nhận một cú martinete, biến thể nguy hiểm của đòn quật người thẳng đứng xuống vùng đầu và cổ. Cú ngã khiến khán giả sững sờ. Nhưng người nhận nó mới là chi tiết đáng nói nhất: một trọng tài, người chưa từng được rèn luyện để hứng va chạm bằng đỉnh đầu. Sự việc xảy ra tại Mineral de la Reforma, bang Hidalgo, trong chương trình do El Patrón Espectáculos tổ chức. Từ khoảnh khắc ấy, câu chuyện rời khỏi võ đài và bước vào phòng điều tra. Lucha libre là bộ môn đấu vật chuyên nghiệp của Mexico. Cần nói rõ ngay từ đầu: đây là một bộ môn biểu diễn có kịch bản, khác với thể thao đối kháng theo luật hiện đại. Kết quả trận đấu được dàn dựng trước. Vì vậy, mọi thước đo quen thuộc của võ thuật đối kháng — tỷ lệ knockout, hiệu suất phòng thủ, bảng xếp hạng hạng cân — đều không có chỗ đứng ở đây. Thứ thực sự vận hành bộ môn này là an toàn, trách nhiệm pháp lý và quản trị. Đó chính là toàn bộ trọng tâm của câu chuyện. Ở Mexico, lucha libre tồn tại theo hai tầng. Tầng trên là những đơn vị lớn như CMLL và AAA, có quy định, có nhân sự chuyên trách, có quy trình an toàn tương đối rõ ràng. Tầng dưới là vô số chương trình độc lập, tổ chức ở nhà thi đấu nhỏ, làng xã, hội chợ. Ở tầng dưới, giám sát gần như bằng không. El Patrón Espectáculos thuộc tầng này. Sự kiện ở Hidalgo là một chương trình như thế: một buổi diễn địa phương, quy mô nhỏ, không có cơ quan quản lý nào đứng sau giám sát. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi trong nhiều năm, tôi nhận ra một quy luật: những tai nạn chết người trong làng đấu vật chuyên nghiệp hiếm khi đến từ đòn đánh hiểm. Chúng đến từ sự chuẩn bị sơ sài. Người ta chú ý đến pha nguy hiểm nhất trên sàn, nhưng tai nạn thường nằm ở thứ không ai nhìn: người nhận đòn có được huấn luyện hay không, có bác sĩ túc trực hay không, đòn đó có nằm trong danh sách cấm hay không. Đòn gây ra cái chết là martinete. Đây là một biến thể của đòn piledriver, trong đó người thực hiện quật đối phương thẳng đứng xuống đầu hoặc vùng cổ trên. Vì biên độ sai số giữa diễn và chấn thương thật quá hẹp, martinete bị hạn chế hoặc cấm ở hầu hết các đơn vị lớn có quy định. Nó thuộc nhóm đòn mà giới đấu vật chỉ dùng khi cả hai bên đều đủ trình độ và đủ tin nhau. Điểm bất thường nằm ở người nhận đòn. Trọng tài không được huấn luyện để hứng cú ngã bằng đầu. Trong thông lệ, trọng tài điều hành trận đấu và không tham gia vào các pha nguy hiểm thể xác. Một trọng tài trở thành người nhận martinete là điều cực kỳ hiếm và mang tính sống còn về an toàn. Đây là một lỗi phân vai trước khi là một lỗi kỹ thuật. Trong một bộ môn có kịch bản, người nhận đòn phải được chọn vì khả năng hứng đòn, chứ không phải vì vai trò tình cờ. Ba biến số cần soi kỹ. Thứ nhất, martinete là đòn bị hạn chế, và việc nó xuất hiện trong một chương trình độc lập vốn ít giám sát đã là một dấu hiệu đỏ về quản trị. Thứ hai, người nhận đòn không có nền tảng thể chất để tự bảo vệ mình. Thứ ba, chưa có thông tin nào xác nhận chương trình có bác sĩ túc trực hay quy trình cấp cứu tại chỗ. Một chương trình thiếu cả ba lớp bảo vệ này đang vận hành mà không có lưới an toàn. Trong bộ môn có kịch bản, rủi ro không đến từ đối thủ. Rủi ro được tạo ra bởi chính người dàn dựng. Mỗi pha nguy hiểm là một quyết định, và quyết định đó có thể đúng hoặc sai. Khác với một trận đấu thật, nơi vận động viên tự chịu trách nhiệm về cơ thể mình, ở đây trách nhiệm thuộc về người thiết kế kịch bản. Đó là lý do các đơn vị lớn có quy trình phê duyệt pha nguy hiểm trước khi biểu diễn. Ở tầng độc lập, quy trình ấy thường không tồn tại. Ở góc độ pháp lý, trọng tài được xem là người lao động được hưởng sự bảo đảm an toàn từ ban tổ chức. Điều đó có nghĩa trách nhiệm có thể không dừng ở đô vật, mà mở rộng sang đơn vị tổ chức, bất kể ý định của người thực hiện đòn. Người ta chưa xác định được martinete là một pha đã được dàn dựng rồi thực hiện sai, hay là một hành động nằm ngoài kế hoạch. Video lan truyền cho thấy cảnh tượng, nhưng không cho thấy kịch bản. Đó là câu hỏi mở lớn nhất của cuộc điều tra, và nó quyết định toàn bộ hướng đi pháp lý phía sau. Sau sự việc, đô vật Hijo de Fishman nằm trong diện bị điều tra. Đơn vị quảng bá El Patrón Espectáculos ra tuyên bố, thông báo đã thu xếp hỗ trợ pháp lý cho đô vật, đồng thời kêu gọi sự kiềm chế từ giới hành nghề, truyền thông và người hâm mộ, tránh lan truyền những phiên bản chưa được xác nhận. Gia đình nạn nhân cũng đã liên hệ với các đại diện pháp lý, mở ra khả năng một vụ kiện dân sự song song với quá trình điều tra hình sự. Đừng đọc bảng số. Hãy đọc câu chuyện mà bảng số không dám kể. Ở đây không có bảng số nào để đọc, bởi bộ môn này không đo bằng thắng thua. Thứ cần đọc là khoảng trống phía sau một chương trình độc lập: không bảo hiểm, không hợp đồng chặt chẽ, không bác sĩ túc trực. Một nền công nghiệp vận hành bằng biên lợi nhuận mỏng và đầu tư an toàn thấp sẽ tạo ra động lực làm những pha nguy hiểm để hút khán giả. Vấn đề mang tính kinh tế nhiều hơn đạo đức cá nhân. Hiệu ứng lan truyền của câu chuyện này vượt ra ngoài một chương trình đơn lẻ. Khi một tai nạn chết người gắn với một video lan truyền, áp lực đổ lên toàn bộ phân khúc độc lập: các ban tổ chức khác dùng cùng địa điểm, các đô vật cùng khu vực, và cả những người chủ nhà thi đấu. Rủi ro danh tiếng không dừng ở El Patrón Espectáculos. Và nó cũng mở ra cơ hội đầu tiên sau nhiều năm: một cuộc tranh luận nghiêm túc về chuẩn mực an toàn. Phần lớn phản ứng trên mạng xã hội đã kết luận Hijo de Fishman có tội. Video lan nhanh, cảm xúc lan nhanh hơn, và bản án dư luận được tuyên trước khi cơ quan điều tra đưa ra kết luận. Tôi cho rằng cách đọc đó vừa dễ hiểu, vừa nguy hiểm. Dễ hiểu, vì một người đã chết. Nguy hiểm, vì nó gộp hai câu hỏi khác nhau vào làm một: đô vật có lỗi không, và hệ thống đã để việc này xảy ra như thế nào. Tuyên bố của El Patrón Espectáculos đáng được đọc ở hai tầng. Tầng thứ nhất, hỗ trợ pháp lý cho đô vật có thể xuất phát từ trách nhiệm thật. Tầng thứ hai, nó cũng bảo vệ chính đơn vị quảng bá khỏi rủi ro pháp lý và danh tiếng. Việc kêu gọi im lặng, kiềm chế và không lan truyền tin chưa xác nhận là một bước kiểm soát câu chuyện rất quen thuộc trong khủng hoảng. Nó hợp lý trong một cuộc điều tra đang mở. Nó cũng có thể trở thành công cụ làm im tiếng nói của nhân chứng. Cả hai điều đó có thể đúng cùng lúc. Chiến thuật chỉ là tấm áo khoác. Người mặc nó mới là thứ tôi soi kỹ. Ở đây, người mặc áo không phải một đô vật. Đó là ban tổ chức, là giới hành nghề, là cả một nền công nghiệp nhỏ vận hành không có chuẩn mực chung. Tôi không tin vào bản hợp đồng. Tôi tin vào quy trình an toàn, thứ mà tuyên bố khủng hoảng không hề nhắc tới. Và tôi có thể sai. Nếu cơ quan điều tra kết luận martinete là một pha đã được dàn dựng đúng kế hoạch, với một người nhận được huấn luyện đầy đủ, thì câu chuyện sẽ đổi chiều hoàn toàn. Nhưng với dữ kiện hiện có — một đòn bị hạn chế, một người nhận không phù hợp — tôi vẫn đặt cược vào giả thuyết lỗi hệ thống nhiều hơn lỗi cá nhân. Trong vòng sáu đến mười hai tháng tới, tôi dự đoán làng lucha libre độc lập Mexico sẽ chứng kiến ít nhất một động thái hướng tới quy chuẩn an toàn: một danh sách đòn bị cấm, hoặc yêu cầu có nhân viên y tế tại chỗ, hoặc một bộ quy tắc tự nguyện từ giới hành nghề. Điều kiện để dự đoán này thành hiện thực là vụ việc không bị chìm vào im lặng sau khi hết tin nóng. Gã khổng lồ ngủ quên ở đây mang tên ý thức an toàn của cả một nền công nghiệp.