Giải điền kinh không huy chương của World Athletics: Đọc động cơ phía sau chiếc cúp

Budapest, giữa tháng 9. Trong đầu tôi hiện lên một sân vận động có đường chạy phủ nền đen tuyền, một thảm đỏ trải dài như lễ trao giải điện ảnh, và một vận động viên chạy nước rút bước ra không phải để vào vạch xuất phát, mà để cầm micro dẫn chương trình. Đó là cách tôi hình dung World Athletics Ultimate Championship — giải đấu mới khởi tranh từ ngày 11 đến 13 tháng 9 tại Budapest. Không có huy chương. Chỉ một chiếc cúp. Mười triệu đô la tiền thưởng, con số mà truyền thông gọi là "kỷ lục". Sau ba mươi năm đứng bên lề đường chạy, tôi biết rằng khi một giải đấu mới xuất hiện, điều đầu tiên cần đọc không phải bảng thành tích, mà là động cơ phía sau nó.

World Athletics đứng ra tổ chức và chi trả cho giải này, tổ chức hai năm một lần. BBC phát sóng trực tiếp tại Anh. Ban tổ chức công bố sự góp mặt của Armand Duplantis — người đang nhắm tới một kỷ lục thế giới nhảy sào — và Noah Lyles, ngôi sao nước rút Mỹ, trong vai trò người dẫn chương trình. Ba ngày. Budapest. Một định dạng nén chặt, được thiết kế cho sóng truyền hình hơn là cho nhịp hồi phục của vận động viên.

Điều đầu tiên khiến tôi dừng lại là cái cớ ra đời của nó. Mùa giải này là mùa đầu tiên kể từ sau đại dịch không kết thúc bằng một kỳ Olympic hay giải vô địch thế giới. Nói cách khác, đây là sản phẩm lấp khoảng trống lịch thi đấu, không phải sản phẩm của một nhu cầu thị trường đã có sẵn. Sự khác biệt đó quan trọng hơn vẻ ngoài hoành tráng của nó. Một giải sinh ra để lấp chỗ trống buộc phải tự tạo ra nhu cầu của chính mình, chứ không thể thừa hưởng nhu cầu từ bất kỳ ai.

Về mặt cấu trúc, Ultimate Championship không phải giải vô địch hạng nhất — vì không có huy chương, cũng không có hệ thống thứ bậc mang tính biểu tượng. Nó cũng không thuộc hệ thống Diamond League, vì không tích điểm. Nó nằm ở một ô hoàn toàn mới: một giải mời do cơ quan quản lý sở hữu và tài trợ, được làm ra để phát sóng. Việc World Athletics chuyển từ vai trò trọng tài sang vai trò nhà tổ chức là sự thay đổi có ý nghĩa dài hạn hơn bất kỳ suất tham dự của vận động viên nào.

Mười triệu đô la phải được đọc cho đúng. Bài công bố gọi đây là "tiền thưởng kỷ lục", nhưng không nêu con số cụ thể cho từng nội dung hay từng thứ hạng. Một giải ba ngày với khoảng tám đến mười hai vận động viên mỗi nội dung, trên một chương trình thi đấu bị tinh gọn, đồng nghĩa mức chi trả bình quân đầu người có thể rất cao so với mọi sản phẩm khác của World Athletics. Nhưng cấu trúc giải thưởng chi tiết không được công bố. Đây là một khoảng trống thông tin, và khoảng trống đó khiến mọi phán đoán về tính bền vững trở nên thiếu cơ sở.

Ba ngày thi đấu. Không huy chương. Một cúp. Điều này thay đổi cấu trúc động lực của vận động viên. Huy chương mang giá trị thể chế phi tiền tệ — tiền thưởng của liên đoàn, thưởng nhà nước, ghi danh lịch sử — còn một chiếc cúp cộng với tiền mặt thay thế giá trị biểu tượng bằng giá trị thương mại. Về mặt hành vi, điều này có xu hướng làm tăng mức chấp nhận rủi ro trong các lần phá kỷ lục, và làm giảm mức chấp nhận rủi ro trong các cuộc đua chiến thuật. Đó là một dự đoán hành vi hoàn toàn có thể rút ra từ thiết kế định dạng.

Điểm khiến tôi chú ý thứ hai là việc chọn một vận động viên chạy nước rút đang thi đấu làm người dẫn chương trình. Điều này rất bất thường. Nó ám chỉ rằng Lyles hoặc không thi đấu, hoặc chỉ thi đấu hạn chế, hoặc đang được dùng như một tài sản thương hiệu xuyên lĩnh vực. Và Duplantis hát trước khi thi đấu là một móc nối giải trí có chủ đích. Ban tổ chức đang đóng gói vận động viên như những nhân vật giải trí, không chỉ như những người thi đấu. DNA của sự kiện này là giải trí đặt trên thi đấu.

Về mặt chuyên môn, tôi phải nói thẳng: bài công bố không chứa một dữ liệu thành tích nào có thể kiểm chứng. Mọi yếu tố "thành tích" đều là tuyên bố ý định. Duplantis "nhắm tới một kỷ lục thế giới nữa" — nhưng không có độ cao nào được nêu. Lyles "làm MC". Không có thành tích cá nhân tốt nhất mùa này, không có thứ hạng, không có thông số gió hay thiết bị. Bất kỳ suy luận nào dựa trên thành tích ở đây đều là bịa đặt. Tôi hạ tầng phân tích này xuống mức bối cảnh.

Nhưng có một điều tôi có thể nói về lịch. Một giải đấu do World Athletics sở hữu, đặt vào tháng 9, nằm ở cuối mùa đỉnh cao ngoài trời. Nếu một kỷ lục nhảy sào thực sự được nhắm tới ở Budapest vào giữa tháng 9, vận động viên đó đang theo đuổi một cửa sổ đỉnh cao kéo dài thêm bốn đến sáu tuần so với đỉnh truyền thống tháng 8 hoặc đầu tháng 9. Trong lịch sử, điều này khả thi ở nhảy sào — một nội dung có bình nguyên kỹ thuật dài, linh hoạt giữa lịch trong nhà và ngoài trời. Nhưng nó khó hơn nhiều ở các nội dung chạy nước rút.

Ở tuổi 60, tôi đã ngồi đủ lâu trong phòng họp báo để nhận ra sự khác biệt giữa một giải đấu được thiết kế vì vận động viên và một giải đấu được thiết kế vì khán giả truyền hình. Nền sân đen và thảm đỏ không phải chi tiết trang trí. Chúng là tín hiệu của một nhận diện thị giác tối ưu cho truyền hình, mô phỏng cách trình bày của Formula 1 hay các giải Grand Slam quần vợt. Khi một giải đấu được lên lịch theo khung phát sóng hơn là theo khung hồi phục của vận động viên, việc phân tích thành tích trở nên méo mó về mặt cấu trúc.

Và đây là điểm đối chiếu có sức nặng nhất trong chính bài công bố: Grand Slam Track. Một sản phẩm tư nhân từng được kỳ vọng, và đã kết thúc vì vấn đề tài chính. Câu hỏi "chúng ta đã từng ở đây chưa?" là câu hỏi mà chính bài báo đặt ra. Con đường tư nhân thất bại vì tiền; con đường của cơ quan quản lý chuyển cùng một kiểu thất bại lên bảng cân đối của cả môn thể thao. Nếu Ultimate Championship thành công về mặt tài chính, nó sẽ định lại mức giá chuẩn của phí xuất hiện dành cho vận động viên đỉnh cao, tạo áp lực lên chi phí của Diamond League. Nếu nó thất bại, khoản lỗ rơi vào ngân sách phát triển và cơ sở của World Athletics — kênh truyền dẫn ít được nhìn thấy nhất và gây tổn hại nhiều nhất.

Còn một khoảng trống cấu trúc lớn nhất: định dạng hai năm một lần. Giải này phải khớp với lịch Olympic bốn năm một lần và giải vô địch thế giới hai năm một lần vào các năm lẻ. Bài công bố không nói kỳ tiếp theo rơi vào năm nào. Nếu nó rơi vào năm Olympic hoặc sát một kỳ vô địch thế giới, nguồn vận động viên sẽ sụp đổ. Nếu nó chỉ được tổ chức vào các năm trống, thì từ năm 2026 đến kỳ tiếp theo có thể cách bốn năm — một hiểm họa cho tính liên tục của thương hiệu. Cả hai nhánh đều mang rủi ro.

Về mặt luật lệ, một định dạng mới cũng tạo ra rủi ro mới. Không có huy chương không vi phạm luật, nhưng nó làm phức tạp việc công nhận kỷ lục. Một lần "nhắm tới kỷ lục" ám chỉ giải đấu phải đủ điều kiện để World Athletics phê chuẩn — đồng hồ đo gió, thiết bị chỉnh chuẩn, kiểm tra dụng cụ. Nếu giải được cấu trúc như một "sự kiện đặc biệt" thương mại hơn là một cuộc thi được phê chuẩn đầy đủ, thì bất kỳ thành tích nào lập được ở đó cũng đối mặt nguy cơ không được công nhận. Đó sẽ là một đòn danh tiếng, đúng vào lúc giải cần nó nhất. Và cơ chế mời — không có tiêu chuẩn vòng loại, không có hệ thống xếp hạng được nêu — dịch chuyển toàn bộ đòn bẩy về phía cơ quan quản lý, tạo tiền lệ cho tranh cãi về lựa chọn.

Ba mươi năm sau cánh cửa phòng thay đồ, tôi biết mùi chiến thắng và mùi nước mắt không khác nhau. Vấn đề của Ultimate Championship không nằm ở việc nó có huy chương hay không, mà ở chỗ nó có dám trả giá cho việc tự tạo ra ý nghĩa của chính mình hay không. Khi môn thể thao này chuyển từ việc trao vương miện sang việc bán vé, câu hỏi lớn nhất không còn là ai vô địch, mà là liệu khán giả có còn nhớ cảm giác thật của một nhịp tim đập sau vạch đích hay không.