Bolt sửng sốt trước 150.000 USD: Khi điền kinh tự định giá lại chính mình

Usain Bolt đứng trong hành lang nhà thi đấu ở Budapest, tay cầm bảng thưởng của giải đấu mới, và đọc con số 150.000 USD cho một chiến thắng cá nhân. Anh đọc lại lần thứ hai. Rồi anh nói một câu khiến cả phòng họp báo im lặng vài giây: giá như thời của anh có mức thưởng này, anh đã là người đầu tiên xếp hàng đăng ký. Đó không phải lời khen xã giao. Đó là một cựu vận động viên giữ kỷ lục thế giới 100m và 200m đang nói rằng cấu trúc tiền thưởng của môn điền kinh vừa thay đổi ở tầng gốc.

Tôi từng ngồi cabin bình luận ở tuổi mười sáu và bị hỏi thẳng rằng con gái thì hiểu gì về chiến thuật. Từ đó tôi học một điều: đừng bao giờ tin vào con số chỉ vì nó to. Phải bóc nó ra, phải xem nó được chia như thế nào, cho ai, và để làm gì. Giải vô địch Ultimate Championship lần đầu tiên của Liên đoàn Điền kinh Thế giới (World Athletics), tổ chức tại Budapest, là một sản phẩm thi đấu hoàn toàn mới. Nó không có tiền lệ. Nó không có dữ liệu thành tích trong bất kỳ thông cáo nào. Và đó chính là điều thú vị nhất ở nó — cũng là điều đáng ngờ nhất.

Về bối cảnh, đây là một giải đấu được định vị nằm trên Diamond League về mức thưởng, nhưng dưới Olympic và giải vô địch thế giới về uy tín lịch sử. Nó được thiết kế để lấp vào khoảng trống của một năm mà theo truyền thống vốn không có giải lớn nào — giai đoạn hậu vô địch, khi các vận động viên thường dành thời gian tái tạo nền tảng thể lực. Ban tổ chức gọi đây là một nền tảng thử nghiệm, một cách để môn điền kinh cạnh tranh trong một thị trường thể thao ngày càng chật chội. Sebastian Coe, chủ tịch World Athletics, dùng cụm từ rằng giải đấu được tạo ra cùng và bởi người hâm mộ, cùng và bởi các vận động viên.

Nhưng cái mà tôi quan tâm hơn cả là cấu trúc giải. Mỗi nội dung chỉ có mười sáu vận động viên. Không có vòng loại. Không có bán kết. Chỉ có một trận chung kết thẳng. Lịch thi đấu được rút gọn để loại bỏ thời gian chết giữa các lượt thi. Nghe thì hấp dẫn với truyền hình, nhưng nó thay đổi bản chất của cuộc thi theo cách mà rất ít người để ý.

Khi mỗi nội dung chỉ có mười sáu người và chỉ một lượt chạy duy nhất, giải đấu không còn đo lường sức bền của một nhà vô địch qua nhiều vòng, mà đo lường đỉnh cao của một lần bung sức. Đó là hai bài kiểm tra khác nhau về mặt sinh lý. Ở giải vô địch thế giới, một vận động viên 100m phải chạy ba lượt trong hai ngày, phải quản lý hồi phục, phải biết giữ sức ở vòng loại và bung ở chung kết. Ở đây, người ta chỉ cần một lần chạy đúng thời điểm. Nó thưởng cho tốc độ đơn thuần nhiều hơn là cho khả năng sống sót qua một tuần thi đấu.

Và đây là chỗ tôi muốn dừng lại lâu hơn một chút. Tôi đã dành nhiều đêm xem lại băng ghi hình các giải trẻ, và tôi nhận ra một mẫu hình: những vận động viên thắng ở vòng loại chưa chắc thắng ở chung kết, nhưng những người thắng chung kết thường là những người giỏi nhất trong việc phân bổ năng lượng. Rút bỏ các vòng đấu là rút bỏ luôn kỹ năng đó khỏi phương trình. Giải đấu trở nên tinh khiết hơn về mặt thể lực, nhưng nghèo hơn về mặt chiến thuật.

Bây giờ hãy nói về tiền, vì đó là tâm điểm của mọi thứ. Một chiến thắng cá nhân mang về 150.000 USD. Một đội tiếp sức thắng cuộc chia nhau 80.000 USD. Nếu đội đó có bốn người, mỗi người nhận khoảng 20.000 USD. Tỷ lệ giữa một chiến thắng cá nhân và một suất trong đội tiếp sức thắng cuộc rơi vào khoảng bảy phẩy năm lần. Nếu ban tổ chức muốn biến tiếp sức thành điểm nhấn của giải, thì chính cấu trúc tiền thưởng lại đang chống lại ý định đó. Một vận động viên chạy tốt ở nội dung cá nhân kiếm được gấp hơn bảy lần so với việc góp công vào một tấm huy chương đồng đội.

Thông cáo còn nhắc đến một nội dung tiếp sức 4x100m hỗn hợp. Đây là điểm tôi phải gắn cờ nghi ngờ. Chương trình tiếp sức tiêu chuẩn của Liên đoàn Điền kinh Thế giới gồm 4x100m, 4x400m và 4x400m hỗn hợp. Một nội dung 4x100m hỗn hợp sẽ là một sáng tạo định dạng riêng của giải này. Điều đó quan trọng, bởi vì những định dạng không tiêu chuẩn thường không thể tạo ra thành tích đủ điều kiện công nhận kỷ lục, tùy theo cách nó được phê chuẩn. Nếu đúng là một định dạng mới, thì giải đấu đang chấp nhận đánh đổi khả năng lập kỷ lục lấy tính giải trí. Đó là một lựa chọn thương mại, không phải một lựa chọn thể thao.

Về con số mà ban tổ chức gọi là quỹ thưởng lớn nhất lịch sử môn điền kinh, tôi cần phải nói rõ: đó gần như chắc chắn là con số tổng quỹ, không phải con số cho mỗi nhà vô địch. Huy chương vàng cá nhân ở giải vô địch thế giới trong các kỳ gần đây được cho là rơi vào khoảng 70.000 USD. Nếu vậy, mức 150.000 USD là khoảng gấp đôi, một bước nhảy thật nhưng không phải là một cuộc cách mạng về bậc độ lớn. Cần phải kiểm chứng lại con số so sánh này, và tôi sẽ nói thẳng rằng tôi chưa có nguồn xác nhận độc lập.

Có một phép tính mà chính thông cáo cũng làm lỏng lẻo. Nó gợi ý rằng một vận động viên chạy nước rút có thể kiếm nhiều nhất là 150.000 USD cộng với phần chia từ 80.000 USD của tiếp sức. Nhưng một người thắng cả 100m lẫn 200m sẽ bỏ túi 300.000 USD riêng ở nội dung cá nhân, chưa tính phần tiếp sức. Trần thực tế gần với 320.000 USD hơn là con số mà bài viết ngụ ý. Đây là kiểu sai số số học mà tôi luôn muốn độc giả của mình tự kiểm tra, bởi vì nó cho thấy người viết thông cáo đang bán một câu chuyện, không phải một bảng kế toán.

Vậy còn những gương mặt được mời đến để làm đẹp cho sự kiện thì sao? Noah Lyles, đương kim vô địch Olympic 100m, xuất hiện trong vai trò người mẫu thời trang. Mondo Duplantis, người giữ kỷ lục thế giới nhảy sào, xuất hiện trong vai trò tác giả và người trình diễn một bài ca chính thức của giải, mang tên Gold. Dawn Harper-Nelson, cựu vô địch Olympic 100m vượt rào, ngồi ở vị trí bình luận. Không một ai trong số họ xuất hiện với tư cách một vận động viên đang thi đấu có dữ liệu phong độ được công bố.

Điều đó nói lên rất nhiều về cách giải đấu này muốn được bán ra, và rất ít về cách nó sẽ được chạy. Lyles chưa công bố thành tích tốt nhất mùa, tình trạng chấn thương hay lịch thi đấu. Duplantis chưa công bố mức xà hay số lần thử. Không có một dữ liệu chuẩn bị nào. Và tôi phải nói điều này một cách nghiêm túc: việc Duplantis viết và trình diễn một bài ca nguyên bản là một bước mở rộng thương hiệu cá nhân đáng chú ý, một động thái chuyển từ vận động viên sang nhân vật giải trí. Nhưng nó hoàn toàn không nói gì về việc anh sẽ nhảy cao bao nhiêu.

Còn Bolt thì rõ ràng là một thương vụ thương hiệu, không phải một tín hiệu phong độ. Anh đã giải nghệ. Phát biểu rằng giá như thời của anh có mức thưởng này là một câu giả định hồi tưởng, mang giá trị dự báo bằng không về lực lượng thi đấu hiện tại. Nhưng nó lại có giá trị lớn về mặt truyền thông: một tên tuổi lớn nhất lịch sử môn chạy nước rút đứng ra xác nhận rằng mức thưởng này là hợp lý. Việc anh nhắc đến Asafa Powell còn gợi ý rằng thế hệ chạy nước rút Jamaica cảm nhận họ từng bị trả công thấp một cách có hệ thống. Đó là một cảm xúc có thể trở thành rủi ro danh tiếng nếu nó kết tinh thành lời chỉ trích công khai về cách liên đoàn chia sẻ doanh thu.

Bây giờ đến phần mà tôi cho là quan trọng nhất, và cũng là phần ít được nói tới nhất.

Giải đấu này không bổ sung cho hệ thống thi đấu hiện có, nó cạnh tranh trực tiếp với hệ thống đó. Nó nằm trên Diamond League về tiền thưởng, dưới Olympic và giải vô địch thế giới về uy tín, và nó chiếm đúng khoảng thời gian mà môn điền kinh vốn dùng để các vận động viên hồi phục và xây nền tảng. Một giải đấu trả tiền cao, thi đấu ngắn, diễn ra trong ba ngày, hạ thấp chi phí cạnh tranh trên mỗi đồng kiếm được so với một giải vô địch thế giới kéo dài sáu ngày với nhiều vòng đấu. Trên giấy, đó là một cơ hội kiếm tiền hiệu quả. Và chính vì hiệu quả, nó có thể kéo vận động viên rời khỏi các giải khác thay vì mở rộng tổng khối lượng thi đấu.

Cơ chế tuyển chọn là câu hỏi cấu trúc lớn nhất chưa được giải đáp. Một nội dung mười sáu người không thể lấp đầy chỉ bằng tiêu chuẩn thành tích mà không làm loãng chất lượng. Nó gần như chắc chắn phải dựa vào suất mời theo bảng xếp hạng thế giới, suất đặc cách, hoặc sự lựa chọn trực tiếp của ban tổ chức. Bất kỳ kênh tuyển chọn tùy nghi nào cũng tạo ra rủi ro rằng chính trị tiền xuất hiện sẽ quyết định danh sách thi đấu. Đây là lời chỉ trích đã từng được dành cho Diamond League, và tôi không thấy lý do gì để giải mới miễn nhiễm với nó.

Cách ban tổ chức gọi mình là một lò ấp cho sự thay đổi cho thấy họ xem định dạng này là một thử nghiệm sống, và nếu thành công, họ có ý định nhân rộng nó. Điều đó biến kỳ đầu tiên này thành một cuộc trưng cầu dân ý thực sự về tương lai hình dáng của điền kinh đỉnh cao. Phần thưởng không còn chỉ là tiền. Nó là quyền định hình môn thể thao trong mười năm tới.

Và câu nói của Coe rằng giải đấu được tạo ra cùng và bởi người hâm mộ, cùng và bởi các vận động viên là một tuyên bố về tham vấn các bên liên quan mà tôi không thể kiểm chứng từ bất kỳ tài liệu nào. Không có quy trình công đoàn vận động viên nào được mô tả. Không có ủy ban nào được nêu tên. Tôi không nói nó sai. Tôi nói nó chưa được chứng minh.

Còn một điều nữa mà tôi muốn độc giả mang theo. Môn điền kinh đang cố gắng mở rộng sang một thị trường mà nó chưa từng thắng: nền kinh tế chú ý. Đối thủ của nó không phải một liên đoàn khác. Đối thủ của nó là bóng đá, bóng rổ và những đoạn nội dung ngắn khiến người ta xem xong trong mười lăm giây. Ban tổ chức thừa nhận điều này trong chính thông cáo của mình. Họ nói về một thị trường thể thao ngày càng chật chội. Rút gọn lịch thi đấu, giảm số vận động viên, thêm bài ca, mời ngôi sao giải nghệ — tất cả đều là những động thái nhắm vào sự chú ý, không phải nhắm vào chất lượng đường chạy.

Tôi đã viết nhiều năm về những trận đấu chẳng ai xem, và tôi luôn tin rằng ngôi sao không sinh ra từ trận chung kết, mà từ những trận đấu chẳng ai xem. Nhưng một giải đấu chỉ có chung kết, không có những trận chẳng ai xem, thì lấy đâu ra chỗ để ngôi sao tiếp theo sinh ra? Câu hỏi đó không nhắm vào đồng tiền. Nó nhắm vào cấu trúc.

Điều tôi muốn thấy ở Budapest không phải là ai thắng. Điều tôi muốn thấy là liệu sau giải này, các vận động viên có nói rằng họ muốn chạy thêm một lượt nữa, hay họ hài lòng với việc bung hết sức trong một lần rồi về. Nếu đó là một lần bung sức trả tiền trong một khối tập huấn, thì mức thưởng 150.000 USD chỉ là một món quà. Nếu đó là một đích nhắm thật sự, thì điền kinh vừa tạo ra một tầng giải đấu mới, và sẽ phải học cách sống chung với nó.